ابزارها و راه کارهاي تحقق عدالت اجتماعي در اسلام

راي برپايي عدالت، در گذشته و حال ديدگاههاي گوناگوني ارائه شده است. دراين بين شماري پنداشته‏اند: اگر سيستم و نظامي بر جامعه حاکم گردد که افراد جامعه را وادارد که هر کس به اندازه توانش کار کند و به اندازه نيازش دريافت، عدالت‏ بر پا شده است. در اين ديدگاه، فرد هيچ‏گونه اصالتي ندارد، اصالت، از آن جامعه است. در برابر اين ديدگاه، برداشت ديگري وجود دارد که بر اصالت و استقلال فرد تکيه مي‏کند و دستيابي به عدالت را در سايه آزادي اقتصادي و سياسي امکان پذير مي‏داند. براساس اين بينش، سهم هر يک از افراد جامعه از قدرت و ثروت، به تلاش هاي خود آنان بستگي دارد. کم ‏و يا زيادي آن به کسي ارتباط ندارد. 

نقش و جايگاه وقف در گسترش عدالت اجتماعي

اثرات و نتايج عدالت اجتماعي

اثرات و نتايج عدالت اجتماعي عبارتند از:

تأثير در افکار و عقايد

شهيد مطهري وجود يا عدم وجود عدالت اجتماعي را در شکل گرفتن افکار و عقايد مردم جامعه مؤثر مي‎داند، ايشان يکي از اين تأثيرات را اعتقاد به بخت و شانس در ميان عامه و حتّي در ميان برگزيدگان و شاعران مي‎داند. استاد شهيد سعي و تلاش همراه با عمل را ريشه پيدايش انديشه بخت مي داند افرادي که علاوه بر آن با محروميت نيز به سر مي‎برده‎اند.
کم‎کم اين…«هر چه ديدند اين بود که بي‎تمييز را ارجمند و عاقل را خوار ديدند، مطلب از شهودات اجتماعي آنها گرفته شده است، شکل يک فلسفه به خود گرفته بنام فلسفه فکر بخت و فلسفه بخت هيچ علتي ندارد جز مظالم و ناهمواريها و بي‎عدالتيهاي… بخت … اجتماعي، الهام‎کننده اين فکر شيطاني هرج و مرجها و بي‎عدالتيهاي اجتماعي است مبدا الهام‎بخش اين فکر شيطاني چيزي جز بي‎نظميها و پستي و بلنديهاي بي‎جهت و اولويت‎هاي بلااستحقاق نيست، هر وقت عدالت اجتماعي متزلزل شود، استحقاقها رعايت نشود، حقوق مراعات نگردد، در تعويض مشاغل حسابهاي شخصي و توصيه و پارتي مؤثر باشد، فکر بخت و شانس و امثال اينها قوت مي‎گيرد و توسعه پيدا مي‎کند چون معني بخت اين است که هيچ چيز شرط چيز ديگر نيست.» (مطهري،1378: 259)
استاد شهيد همچنين يکي ديگر از تأثيرات عدالت اجتماعي در افکار و عقايد را بدبيني نسبت به روزگار به عنوان شکايت از روزگار و دشنامها و فحشهايي که در آثار ادبي نسبت به آن داده شده و عنوان مي‎کند. وي اين روزگار مورد اعتراض را چرخ و فلک و زمين و زمان نمي‎داند بلکه حالات شخصي، روحي و دروني گوينده مي‎داند:
«وقتي کسي در اطراف خود هر چه ببيند، ظلم ببيند، عذر ببيند و علت اصلي را تشخيص ندهد يا تشخيص بدهد و نتواند بگويد، عقده دلش را روي چرخ کج مدار و فلک کج رفتار خالي مي‎کند، در نتيجه اين اوضاع و احوال يک نوع بدبيني و سوءظن نسبت به دستگاه خلقت و آفرينش پيدا مي‎شود. اين خيال قوت مي‎گيرد که بناي روزگار بر ظلم نسبت به خوبان و نيکان است و يک نوع عداوت و کينه ديرينه‎اي بين روزگار و مردم خوبست. مردم قهراً» نسبت به روزگار بدبين مي‎شوند، به خلقت و آفرينش بلکه به مبدأ کائنات اظهار بدبيني مي‎کنند.» (مطهري،1361: 62)

وقف؛ تعميم استحقاق در جهت گسترش عدالت اجتماعي

نويسنده: مجتبي عطارزاده

چکيده

وقف سنت ‏حسنه‏اي است که از ديرباز به اشکال گوناگون از جمله مؤسسه‏هاي خيريه فراواني در سراسر جهان به وجود آمده و املاک و اموالي بر آنها تخصيص يافته و فروش و انتقال آن املاک و اشياء نيز منع شده است، در تاريخ بشر وجود داشته و اسلام آن را در مسيري روشن، منطقي، هدفدار، مترقي و دقيق نهاده است.
وقف عملي است صالح و باقي، و مصداق روشني است از تعاون و تعاضد، و انفاقي است عاري از منت، و احساني است‏ خالي از اذيت و بدور از تحقير شخصيت ديگران، و تصدقي است دايمي و مستمر و بدون ريا، و وامي است ‏بدون اضطراب و تکاثر که ازرهگذر آن با بروز اختلافات فاحش طبقاتي به صورتي معقول مبارزه مي‏شود، و برگ سبزي است که به گور فرستاده مي‏شود. و سرانجام عاملي است که نام واقف را از رهگذر اقامه مظهري از مظاهرعدل الهي جاودان مي‏سازد و وي را به آن چه مستحق اوست يعني نوعي خلود و بقا مي‏رساند.
يکي از اهداف اصلي ارسال رسل و انزال کتب، اقامه عدل و قسط در جامعه است:«همانا پيمبران خود را با ادله و معجزات فرستاديم و بر آنها کتاب و ميزان عدل نازل کرديم تا مردم اقامه قسط نمايند...» (حديد /25) 
اگر پذيرفته شود که مفهوم عدالت، ‏به خودي خود جنبه علمي ندارد و با ابزار علمي، قابل ملاحظه و آزمايش نيست ‏بلکه يک دريافت اجتماعي است که اجراي آن ازعهده دولت به تنهايي خارج مي باشد، تحقق عدالت اجتماعي مستلزم تحقق دو امر بسيار مهم است: 
الف:زدودن فقر از جامعه، چرا که فقر در جامعه نشانه ظلم است. خداوند نعمت ها را براي همه انسان ها آفريده و آيات بسياري از قرآن کريم گوياي اين حقيقت است و محروميت عده‏اي از آنها يعني ظلم. بين فقر و غنا هم واسطه‏اي نيست، جامعه فقير نباشد يعني غني باشد. 
ب:جلوگيري از تمرکز ثروت در دست عده‏اي معدود که به طور قطع بر رفتار اجتماعي اثر مي گذارد.
نظام اقتصادي اسلام، تنها در صدد رفع نيازهاي ضروري نيست‏ بلکه به دنبال تامين رفاه نيز هست.البته رفاه مطلوب و مجاز در اسلام بايد در حدي باشد که انسان را از ياد خدا غافل نکند و او را از هدف اصلي و اساسي که کمال ابدي و قرب الهي است‏ باز ندارد، بلکه او را در راه نيل به آن هدف ياري دهد و جمع ميان اين دو نه تنها ممکن که مطلوب است.
همه انفاق هاي مالي، از جمله وقف، براي انسان به منزله هرس کردن درخت از اضافات است که او را در مسير نيل به هدف اصلي و نهايي‏اش ياري مي‏دهد و در اين جهت‏ به او سرعت مي‏بخشد؛ چه آن که در اثر وقف رها ساختن مال خود از قيد مالکيت خصوصي وشخصي وعمومي کردن منافع آن در راه خدا ومردم به دنبال مي آيد که از مظاهر بارز گسترش دامنه عدالت اجتماعي بشمار مي رود.

نگاهي به وقف‏شناسي فقيهان(2)

نويسنده: سيد مصطفي مطبعه چي اصفهاني

چند نکته در مورد وقف‌نامه‌هاي موجود هست که با بررسي آنها به تلقي مسلمانان پي مي‌‌بريم:
1. معمولاً در متن به بهره‌وري و راه‌هاي جلوگيري از انحطاط وقف اصلاً اشاره نشده يا کمتر اشاره شده است.
نه محوري که معمولاً در وقف‌نامه هست مشتمل بر سير اقتصادي وقف، بيلان مالي موقوفات، سير بهره‌وري، پيشگيري از انحطاط و تخريب و عوامل افزايش‌دهنده نيست، با اينکه اينها از ارکان وقف‌اند.
2ـ يک مسألة مهم تجديد وقف‌نامه است. آيا در هر زمان بر اساس شرائط و مقتضيات زمان مي‌توان متن را عوض کرد؟ مرجع و نهاد تصميم‌گيرنده کيست؟
اگر بتوان اين ساز و کار را به اجرا درآورد و براي هر رقبه تاريخي را مشخص کرد؛ مثلاً 10 سال، و هر 10 سال فلان نوع از وقف‌نامه‌ها را تجديد نمود، حتماً تحولي در کل وقف ايجاد خواهد شد. 

نگاهي به وقف‏شناسي فقيهان(1)

نويسنده: سيد مصطفي مطبعه چي اصفهاني

چکيده

رويکرد انسان مدار اسلام به عدالت

بعد اجتماعی وقف

وقف و اثرات فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و مذهبي

نويسنده:منير شامحمدي*

مقدمه

وقف و عدالت اجتماعي

نويسنده: مهدي هشيار